Waarom zowel vogels als vliegtuigen vleugels hebben
Onderzoek toont aan dat bijna 2.000 talen woorden op dezelfde slimme manier hergebruiken
Waarom gebruiken we hetzelfde woord voor verschillende betekenissen, zoals "tong" en "taal" in het Nederlands of het Engelse woord "bank" als financiële instelling én als oever? Volgens een nieuwe internationale studie, waaraan VUB-onderzoeker Jamie D. Wright meewerkte, is dat geen toeval. Uit een analyse van bijna 2.000 talen blijkt dat talen wereldwijd dezelfde strategie volgen: ze hergebruiken woorden zolang dat geen verwarring veroorzaakt, maar creëren nieuwe woorden zodra de communicatie anders onduidelijk dreigt te worden. De resultaten verschenen in Nature Human Behaviour.
In vrijwel alle talen worden woorden of delen van woorden hergebruikt. Dat gebeurt bijvoorbeeld als één woord meerdere betekenissen heeft, zoals "tong" voor zowel het lichaamsdeel als de gesproken taal. Ook verwante woorden die eenzelfde woordstam delen, zoals "koken", "kok" en "keuken", zijn daarvan een voorbeeld. Volgens de onderzoekers is dat geen toevalligheid, maar een gevolg van een fundamenteel evenwicht tussen twee menselijke behoeften: talen zo eenvoudig mogelijk houden en tegelijk misverstanden vermijden.
Voor hun onderzoek analyseerden de wetenschappers met behulp van computationele methoden 1.995 talen uit 193 verschillende taalfamilies. Ze onderzochten drie manieren waarop talen woorden organiseren: hetzelfde woord gebruiken voor verschillende begrippen, woorden met dezelfde stam vormen en volledig verschillende woorden gebruiken voor verschillende concepten.
De onderzoekers maakten gebruik van Lexibank, een internationale databank met gestandaardiseerde woordenschatgegevens. In totaal werden meer dan 25.000 gevallen onderzocht waarbij exact hetzelfde woord meerdere betekenissen heeft en bijna 194.000 gevallen waarin woorden gedeeltelijk dezelfde vorm delen. Eerdere studies focusten op het hergebruik van volledige woorden. De studie is de eerste die ook systematisch onderzoekt hoe talen wereldwijd delen van woorden hergebruiken. Daarbij blijkt dat beide processen volgens dezelfde universele principes verlopen.
Een cruciale rol is weggelegd voor de context waarin woorden worden gebruikt. Wanneer twee begrippen vaak samen voorkomen, zoals "tafel" en "stoel", kiezen talen meestal voor verschillende woorden om verwarring te voorkomen. Liggen de betekenissen verder uit elkaar en verschijnen ze zelden in dezelfde context, dan kan één woord probleemloos meerdere betekenissen krijgen. Zo kan het Engelse woord "bank" zowel naar een financiële instelling als naar een rivieroever verwijzen zonder dat dit meestal tot misverstanden leidt.
De onderzoekers concluderen dat talen voortdurend balanceren tussen eenvoud en duidelijkheid. Woorden hergebruiken maakt een taal gemakkelijker om te leren en te onthouden, maar alleen zolang de betekenis uit de context voldoende duidelijk blijft. Zodra verwarring dreigt, ontstaan nieuwe woorden of varianten op bestaande woorden. Die universele principes blijken niet alleen op woordniveau te gelden, maar ook voor de manier waarop woorddelen worden hergebruikt.
De studie, The interaction of meaning similarity and confusability explains regularity in form–meaning mappings at and below the word level, verscheen in Nature Human Behaviour. Naast Thomas Brochhagen (UPF) en Xixian Liao (Barcelona Supercomputing Center) zijn Jamie D. Wright (VUB en Université de Namur, waar hij werkt in het HERMES Programma (https://hermes-programme.eu/)) en Carmen Saldaña (UPF en de Universiteit van Barcelona) coauteur van het onderzoek. De studie werd geleid door de Universitat Pompeu Fabra (UPF) in Barcelona.
Meer info:
Jamie Wright +34 657 591 496 (Engels)
Frans Steenhoudt
