Islam in Belgische gevangenissen: VUB-onderzoek nuanceert ‘radicaliseringsfocus’
Achter de tralies is religie vaker een bron van kracht, betekenis en transformatie
Islam in Europese gevangenissen wordt vaak voorgesteld als een veiligheidsprobleem, een mogelijke voedingsbodem voor radicalisering. Hoewel die bezorgdheid een rol speelt in beleid en publieke debatten, toont het doctoraatsonderzoek van Elias Woodbridge aan de Vrije Universiteit Brussel een genuanceerder en complexer verhaal. Na jaren onderzoek in drie Vlaamse gevangenissen toont Woodbridge aan dat religie voor veel moslimmannen geen veiligheidsrisico vormt, maar juist een houvast. Het is een manier om te overleven, te reflecteren en hun leven opnieuw richting te geven binnen een context waar vaak weinig emotionele en psychologische hulp wordt aangeboden.
Op basis van 50 diepte-interviews, veldobservaties en een uniek co-geschreven artikel over de ramadan, laat het onderzoek zien dat islam vaak morele richting en emotioneel evenwicht biedt. Vasten, bidden en onderlinge steun helpen mannen om structuur, doel en broederschap te vinden. Woodbridge, zelf ongelovig, traceerde voor zijn onderzoek onder andere hoe islam onlosmakelijk verbonden raakte aan terrorisme en extremisme. Door een analyse van twintig jaar parlementair debat in België reconstrueert Woodbridge hoe dat het beeld van islam in het publieke discours heeft gevormd, maar ook het gevangenisbeleid heeft beïnvloed. “Het geloof van moslims wordt daardoor te vaak gezien als een kwestie van controle en veiligheid, in plaats van als een bron voor hoop en herstel”, aldus Woodbridge. “Daarmee wil ik niet claimen dat er geen mogelijkheid bestaat dat mensen gaan radicaliseren of extremistische geloofsovertuigingen hebben in detentie, maar dat de realiteit veel genuanceerder en complexer is dan het vaak wordt voorgesteld.”
Tegelijk maakt het onderzoek duidelijk dat religieuze beleving in detentie niet zonder spanningen is: interpretatieverschillen, institutionele beperkingen en persoonlijke worstelingen met geloof maken deel uit van het dagelijkse leven in de gevangenis. Met zijn etnografisch onderzoek in twee Vlaamse gevangenissen toont Woodbridge hoe religie er wordt gereguleerd, beleefd en geïnterpreteerd. “Zowel het personeel van de gevangenissen als gedetineerde personen beschreven hoe de gevangeniscontext moeite heeft om religieuze beleving adequaat te ondersteunen”, zegt Woodbridge. “De toegang tot islamitische aalmoezeniers of religieuze begeleiding bestaat maar is vaak afhankelijk van de structuur van en mogelijkheden binnen individuele instellingen. Door de toenemende problematiek van overbevolking en personeelstekorten komt dit nog meer onder druk te staan.”
Het onderzoek onderscheidt vier religieuze trajecten: het herontdekken van het geloof, religieuze verdieping, geloof als een toekomstgericht plan en het beleven van een geloofscrisis. De trajecten tonen aan dat er veel diversiteit en soms ook ambiguïteit heerst binnen de islamitische geloofsbeleving. Detentie blijkt niet enkel een periode van lijden te zijn, maar kan ook ruimte bieden voor verandering en heroriëntatie van geloof.
Woodbridge doorbreekt met zijn onderzoek hardnekkige stereotypes over moslimmannen in detentie. In het politieke en publieke discours worden ze vaak neergezet als gevaarlijk, emotieloos of hypermannelijk. Maar in de dagelijkse praktijk ziet Woodbridge iets anders: “Kwetsbaarheid, empathie, solidariteit en broederschap vormen een belangrijk onderdeel van hun leven achter tralies. Tegelijk kan het islamitisch kader hen strategieën aanbieden om constructief met zichzelf en anderen om te gaan.”
Het onderzoek besluit met duidelijke maatschappelijke en beleidsconclusies: Belgische gevangenissen hebben nood aan een meer inclusieve, op rechten gebaseerde benadering van religie. Islam moet niet uitsluitend door een veiligheidslens worden bekeken, maar ook erkend worden als een religieuze praktijk die potentieel positieve kracht binnen detentie.
De studie formuleert concrete aanbevelingen: betere toegang tot religieuze aalmoezeniers, meer religieuze geletterdheid van gevangenispersoneel, en beleid dat het recht op religieuze beleving voor alle personen in detentie garandeert. Want religie biedt niet alleen moslims houvast tijdens detentie, maar kan ook voor mensen met andere geloofsovertuigingen een bron van steun en toeverlaat zijn.
Voor perscontact:
dr. Elias Woodbridge
Vrije Universiteit Brussel
E-mail: elias.raymond.m.woodbridge@vub.be, +32477217816
