Onderzoek VUB-Prof. Dr. Elke Van Hoof: ‘Zelfstandigen herstellen moeilijker van kanker door slechte afstemming sociale zekerheidsstelsel op hun realiteit’

De werkhervatting na kanker bij zelfstandigen loopt moeizamer dan bij loontrekkenden. Dat komt volgens VUB-prof Gezondheids- en Medische Psychologie en Eerstelijnspsychologie Elke Van Hoof door de (financiële) onzekerheid en de slechte afstemming van de wettelijke systemen op de realiteit van mensen met een zelfstandigenstatuut. Onderzoek wijst uit dat zelfstandigen langer blijven werken als ze al ziek zijn, naderhand langer ziek blijven en vaker hervallen. Het onderzoek van Van Hoof onderzoek gebeurde in opdracht van het Kenniscentrum Arbeidsongeschiktheid van het RIZIV en de Stichting tegen Kanker. 

In 2020 kregen 2,7 miljoen mensen te horen dat ze kanker hadden. 90 procent van de kankerpatiënten is jonger dan 70 jaar. 1 op 6 is aan het werk als zelfstandige. Aangezien 70 procent van de zelfstandigen alleen in de zaak staat, betekent een diagnose van langdurige ziekte bij veel zelfstandigen het sluiten van de zaak. “Daardoor gaan zelfstandigen die zwaar ziek worden anders om met hun diagnose”, zegt Van Hoof. “Ze blijven na de diagnose van kanker langer aan het werk en presteren dan nog – dus mét kanker – gemiddeld een werkweek van 55 uur.”

Langer aan het werk blijven of sneller naar het werk terugkeren heeft nochtans een nefast medisch gevolg, leert het onderzoek: in vergelijking met ‘ontzorgde’ bedienden hervallen zelfstandigen vaker in arbeidsongeschiktheid of is de herstelperiode langer.

“Er is een nieuw beleidsplan sociale zekerheid nodig om zelfstandigen beter te beschermen in geval van langdurige ziekte en zo hun stress weg te nemen”, vindt Van Hoof. “Zo kunnen zelfstandigen zich meer focussen op hun herstel."

Volgens Van Hoof beschermt het statuut voor zelfstandigen nog altijd onvoldoende bij een kankerdiagnose of een diagnose van langdurige ziekte en dat zorgt voor stress die het herstel of een werkhervatting tegenwerkt.

“Er is nood aan een flexibeler financieel beleid voor zelfstandigen dat beter is afgestemd op hun leefwereld”, denkt Van Hoof. “Een eerste stap is om meer duidelijkheid te bieden aan de zelfstandigen die met langdurige ziekte in aanraking komen,via een centraal informatiepunt waar vragen over uitkeringen en verzekeringen proactief beantwoord worden. Dat bestaat al voor loontrekkenden. Daarnaast is er een breder kader met een flexibeler financieel beleid voor de zelfstandige nodig.”

Wanneer een zelfstandige vandaag arbeidsongeschikt wordt en een uitkering wil ontvangen, moet hij aangifte doen en alle professionele activiteiten stopzetten. Wanneer hij opnieuw aan de slag wilt en er in samenspraak met een dokter een bepaald percentage voor werkhervatting wordt vastgelegd (zoals halftijds), is er wel een regeling voor gedeeltelijke werkhervatting, zoals bij loontrekkenden. Dat systeem wordt echter weinig gebruikt. Zelfstandigen zijn vaak bang dat ze hun werkvermogen overschatten, opnieuw zullen uitvallen en hun uitkering zullen verliezen. Daarnaast bestaat er ook de mogelijkheid dat (gepensioneerde) ervaren collega-zelfstandigen het bedrijf tijdelijk overnemen. In de praktijk is daar weinig animo voor en zit er in het huidige register maar één vervanger, zo blijkt uit het onderzoek.“Bovendien zorgt de realiteit van een zelfstandige dat het volledig stoppen met werken vaak een utopie is, al was het maar voor de opvolging van administratie”, zegt Van Hoof. “Er dient dus meer ‘ontzorgd’ te worden. Het Belgische wettelijk kader rond het statuut van zelfstandigen zet onvoldoende in op de sterkte van het statuut – flexibiliteit - in zijn beleid rond werkhervatting. Een focus op een progressieve werkhervatting kan de vele zorgen van zieke zelfstandigen verlichten. Een zelfstandige kan dan stapsgewijs, onder begeleiding van een arts, psycholoog of arbeidsdeskundige, het werk op eigen tempo opbouwen. Dat heeft niet alleen een positief effect op het mentale welzijn, het voorkomt een herval in arbeidsongeschiktheid. Hierop aansluitend kan de overheid werk maken van het draagvlak voor tijdelijke ontzorging in het bedrijf door het register aan te vullen met zelfstandigen.”

Hoewel het onderzoek zich richtte op zelfstandigen met kanker, blijkt op basis van diepte-interviews met experten en vertegenwoordigers van zelfstandigen dat de beleving van mensen met een eigen zaak met andere chronische aandoeningen gelijkaardig is. Uit het onderzoek en de bevraging kwamen bovendien enkele concrete actiepunten naar voren die een flexibeler beleid ondersteunen voor langdurig zieken. Een belangrijke eerste stap is een verplichte ‘verzekering gewaarborgd inkomen’ binnen het systeem van sociale zekerheid. Daarnaast moeten zelfstandigen beter geïnformeerd worden over beroepsherscholing voor het gevalze na herstel hun beroep niet meer kunnen uitoefenen.

Meer info

Prof. Dr. Elke Van Hoof

Achtergrondinformatie voor de pers: zie link.